Photo courtesy: AP
Ang kagubot sa Middle East nakaapekto ug maayo sa ekonomiya sa halus tanang nasud sa kalibutan ilabina ang mga nasakup sa Asia ug sa Gulpo ug lakip niini ang. Kahinumdoman nga nagsugod kining tanan sa dihang giatake sa Amerika ug Israel ang Iran.
Isip balus sa Iran gipaulanan usab niini ug bomba ang mga silingang nasud nga anaa palibot sa Gulpo sama sa United Arab Emirates, Turkey, Israel ug uban pa. Sa kinatibuk-ang giyera daghan pang lugar sa Tungang Sidlakan ang wapa makaikyas sa pagpamomba.
Tungod 20% sa tinubdan sa langis merkado sa kalibutan nag gikan sa Gulpo kalit nga nikunhod ang supply niini ug paspas nga niulbo ang presyo sa petrolyo. Gikan sa bulan sa Pebrero kung diin ang presyo kada bariles anaa pa sa $73.61 nikabat kini ug $111.10 pag-abot ug Marso 31, 2026.
Samtang niulbo ang presyo sa World Market niulbo usab ang presyo sa petrolyo sa Pilipinas ngadto sa dul-an Php129.00 kada litro gikan Php51.00.
Sa panglantaw sa mga ekseperto, matud pa, nga mosaka pa kuno hangtud $150.00 kada bariles ang presyo sa langis ug hangtud Php170.00 – 200.00 kada litro ang presyo sa produktong petrolyo dinhi sa nasud. Butang nga gikabalak-an sa tanan tungod sgnus kini nga mosaka usab ug maayo ang presyo sa tanang palaliton ilabina sama sa mga pagkaon ug lakip na ang presyo sa tubig ug kuryente. Apan sumala sa mga pahayagan nga nagsugod na usab ug ulbo ang presyo sa mga nag-unang palaliton ug nabati na kini sa kadaghanan. Ang gikahadlukan usab sa oatilingban ingun man sa mga negosyante mao ang pag-usbaw sa suholan sa mga mamumuo o labor sector. Kining tanan ang peligrosong moguba sa ekonomiya sa Pilipinas nga makadugang sa posibleng pagkuyanap sa krimen ug kasamok sa komunidad.
Ugat hinungdan
Nahagit ang Amerika ug Israel nga girahon ang Iran tungod sa padayon niini nga pagsuporta sa mga teroristang pundok nga nagahimog terorismo sa managlahing mga nasud. Kini base sa mga impormasyon nga nahipos sa unang nahisgutang duha ka nasud. Dugang niini dugay nang gipahimangnuan sa Nagkahiusang mga Nasud ang Iran nga undangon niini ang paghimo ug armas nuclear. Apan, imbis nya undangon nagpadayon kini sa paggama sa tago nga mga paktorya niini. Human sa kapin dekada nga negosasyon nihimo na ug madugo nga lakang ang Amerika kauban ang Israel nga gilaumang makapaundang sa Iran sa mga ginadili nga aktibidad niini. Ang maisug nga lakang nila Presidente Donald Trump (Amerika) ug Prime Minister Benjamin Netanyahu (Israel) nakapakgang sa mga maingung makadaut nga programa sa gobiyerno sa Iran apan nakaapekto usab kini sa mas dakung kadaut sa halus tibuok kalibutan.
Paglaum sa Kalinaw ug Kahapsay sa Kalibutan ug sa Ekonomiya
Tungod sa dakung epekto sa giyera tali Amerika ug Israel batok Iran, dakung kagubot ang nahimong bunga niini ilabina sa tibuok Middle East nga tinubdan sa 20% nga supply sa langis sa tibuok kalibutan. Hinungdan nga nagtinabangay ang mga prominenteng nasud sa Gulpo sa pagduso sa negosasyong pangkalinaw.
Gipangunahan ni Shehbaz Sharif, Prime Minister sa Pakistan, ang nagpataliwala sa negosasyon alang sa duha ka semana nga “ceasefire” alang sa kalinaw ug pagsalbar sa ekonomiya sa kalibutan. Abril 7, 2026 nagkauyon ang Amerika ug Iran undangon ang giyera sulod sa duha ka semana apan adunay pipila ka kondisyones si Trump. Matud sa Presidente nga ablihan ang Straight of Hormuz nga agianan sa mga barko karga ang 20% nga langis paggawas gikan sa Middle East ngadto sa managlahing nasud. Dugang pa niini nga singlun ug “tarrif” ang mga nasud nga ga-supply ug mga armas ug bomba alang sa Iran nga mokabat ug 50% sa tanang produkto nga ipang ibaligya sulod sa Estados Unidos sa Amerika.
Positibong Epekto
Tungod sa gilagdaan nga ceasefire sulod sa duha ka semana tali Amerika ug Iran giablihandayun sa Iran ang Straight of Hormuz ug nakagawas ang tanang tanker nga barko nga puno ug langis nga nangatanggung sulod sa dul-an isa ka bulan nga giyera sa Gulpo ug nikunhod dayun ang presyo sa langis gikan $113.40 ngadto sa $93.76 kada bariles sa pangkalibutang merkado. Nag-anunsyo na usab ang merkado sa Petrolyo sa Pilipinas nga adunay pagkunhod sa presyo sa petrolyo nga mokabat hangtud Php2.50 kada litro.
Nasabutan nga Ceasefire
Ania ang 10 ka punto nga plano, sumala sa usa ka broadcaster sa estado sa Iran:
1) Hingpit nga paghunong sa gubat sa Iraq, Lebanon, ug Yemen
2) Kompleto ug permanente nga paghunong sa gubat sa Iran nga walay limitasyon sa panahon
3) Pagtapos sa tanan nga mga panagbangi sa rehiyon sa ilang kinatibuk-an
4) Pag-abli pag-usab sa Strait of Hormuz
5) Pagtukod ug protocol ug mga kondisyon aron masiguro ang kagawasan ug seguridad sa paglawig sa Strait of Hormuz
6) Ang bug-os nga pagbayad sa bayad alang sa mga gasto sa pagtukod pag-usab sa Iran
7) Bug-os nga pasalig sa pagtangtang sa mga silot sa Iran
8) Pagbuhi sa mga pondo sa Iran ug gipugngan nga mga kabtangan nga gihuptan sa Estados Unidos
9) Ang Iran hingpit nga mipasalig sa dili pagpangita sa pagpanag-iya sa bisan unsang nukleyar nga hinagiban
10) Ang hinanali nga hunong-buto mo-epekto sa tanang pronte diha-diha dayon human maaprobahan ang mga kondisyon sa ibabaw
Nanghinaut ang mga lideres sa kalibutan sa malungtaron nga kalinaw sa Tungang Sidlakan aron matunhay ang ekonomiya sa matag nasud ug merkado.
